Na jaren in de Gasthuiskapel, Zaltbommel, waren we deze keer voor ons jaarlijks symposium neergestreken in het Logegebouw in Deventer. Dat bleek een fijne locatie, waar we een ontmoetingszaal én een presentatiezaal tot onze beschikking hadden.
Literaire nonsens
De dag startte, na welkom en opening van en door onze voorzitter, Bas Savenije, met een lezing van Jean Paul van Bendegem, emeritus hoogleraar aan de Vrije Universiteit Brussel. Een uiteenzetting over literaire nonsens in het algemeen en bij Lewis Carroll in het bijzonder.
Helaas kon hij niet fysiek aanwezig zijn, maar dankzij Wilma Vlug was een online verbinding met Gent beschikbaar. Hij presenteerde ons ter introductie een van de vele complexe redeneringen van Lewis Carroll:
- Wie beloftes niet nakomt is niet te vertrouwen,
- Alcoholdrinkers zijn communicatieve mensen,
- Iemand die zijn beloftes houdt, is eerlijk,
- Geen geheelonthouder is een makelaar,
- Je kunt altijd een communicatieve mens vertrouwen.
- Dus: Geen makelaar is oneerlijk.
Een curieus fenomeen, zo zei hij, namelijk een fout lijkende redenering die wel degelijk correct blijkt. Een dergelijk verschijnsel, maar vooral ook het omgekeerde (een correct lijkende redenering die fout blijkt) zien we ook meermalen terug in de Alice-boeken.
Hij liet ons de basisparadox van nonsens zien: nonsens is geen nonsens maar dient begrepen te worden. Maar waar ‘begrijpen’ is, is betekenis, dus nonsens heeft betekenis.
Mede aan de hand van Wim Tigges’ An Anatomy of Literary Nonsense belichtte hij enkele kenmerken van onzin-literatuur die we allemaal tegenkomen in het werk van Carroll:
- De spiegeling of omkering: de zaak op zijn kop zetten en doordenken.
- Imprecisie of onzekerheid, bijvoorbeeld dubbelzinnigheid of overdrijving.
- Oneindigheid: oneindige herhaling of een verhaal vertellen in een lus.
- Simultaneïteit: het samenbrengen van elementen die eigenlijk onderling niet passen, bijvoorbeeld woordspelingen en porte-manteauwoorden.
- Willekeur: hierbij heeft het geen zin om vragen te stellen, want het antwoord zal zijn dat dergelijke waaromvragen geen zin hebben.
Uiteraard brengen deze vormen van onzin-literatuur bijzondere problemen mee voor een vertaler.
Hij vroeg zich vervolgens aan de hand van enkele voorbeelden af of de wiskunde ook een kandidaat voor ‘nonsens’ is. Hij noemde in dit verband Flatland van Edwin A. Abbott, waarin een wereld met slechts twee dimensies wordt beschreven en het zgn. Hilbert Hotel, een hotel met een oneindig aftelbaar aantal kamers (‘aftelbaar’ wil zeggen dat het geteld of op een rij gezet kan worden). Je kunt nu aantonen dat, wanneer alle kamers bezet zijn, het toch mogelijk is om een nieuwe gast te accommoderen, en ook een eindig of zelfs oneindig aftelbaar aantal gasten. In al deze gevallen is en blijft het hotel vol.
Ook legde hij een link naar OuLiPo en vormexperimenten van Raymond Queneau.
Ter afsluiting van deze sprankelende uiteenzetting las hij een gedicht voor uit 1970 van Shel Silverstein: “Runny’s Heading Rabits”:
Runny lent to the wibrary
And there were bundreds of hooks—
Bistory hooks, beography gooks,
And lots of bory stooks.
He looked them over one by one
And guess which one he took—
A bience scook? A boetry pook?
Oh, no —a bomic cook!
De klopjacht op de sneer door Robbert-Jan Henkes
Hier zag je het omgekeerde van optreden 1: Robbert-Jan Henkes zou oorspronkelijk zijn lezing online doen, maar was er in levende lijve. De hele dag zelfs, hij werd meteen ook maar vriend van het genootschap.
Door de hier en daar best complexe samenhang van e.e.a. is het lastig hier een beknopte versie van Henkes’ lezing te geven. De geschiedenis van het maakproces en verschillende theorieën over de betekenis van de Snark kwamen aan de orde, met in het slot een verkenning van Henkes’ eigen theorie. Maar, let op: in de volgende Phlizz (die van 1 januari dus) zal deze lezing integraal afgedrukt worden.
Tot plezier van de zaal las Henkes nog een paar passages voor, Er waren aardig wat meelezers.
Een interessant en vrolijk makend optreden!
(Voor een recensie van Robbert-Jans editie door Franke Koksma: zie de rubriek ‘Down the Rabbit-Hole’ van dit nummer.)
De Quizz, gepresenteerd door Wilma Vlug
Tijdens de lunchpauze was er de traditionele boekenverkoop. Henri Ruizenaar en Hugo Buddelmeijer zorgden wederom voor een heel behoorlijk aanbod.
Daarna was het weer quizzen geblazen met Wilma Vlug, die trouwens zoals altijd alles rond techniek, geluid en beeld fantastisch voor elkaar had.
Zoals dat hoort mochten we weer laten zien hoe geweldig we op de hoogte zijn van alles rond Lewis Carroll.
De winnaar kreeg een eenmalige trofee: een waxinelichthouder die een Wonderland-tafereel onthult als er een kaarsje in brandt (zie afbeelding hiernaast).
Die winnaar was Franke Koksma je ziet hem op de foto met de voorlezende Henkes (de man met het groene overhemd), en op het scorebeeld, fier bovenaan onder de naam Ribbit:
Vanwege het jubileum gingen veel vragen over ‘Het genootschap’. De 15 multiple-choicevragen konden net als vorig jaar beantwoord worden via een programma dat je met een QR-code binnenhaalt op je telefoon, Na elke vraag volgde meteen een tussenstand. Er was vrij vaak een nieuwe nummer 1, omdat de benodigde kennis niet per se tot de standaard hoorde, met vragen als: ‘Wat is de juiste spelling van de naam – ‘ (volgden drie spelwijzen van Casper Schuchink Kool), ‘Wat was de exacte datum van het eerste Lewis Carroll Symposium?’ en ‘Wat was de oplage van de allereerste editie van Alice’s Adventures in Wonderland?’ De wonderschone achtergrondplaatjes had Wilma, toegegeven, in harmonie met AI gefabriceerd.
Omdat Wilma’s achtergrondmaaksels zo verschrikkelijk mooi waren, hierbij een paar voorbeelden. Op ‘Vergadering’ (rechts) zul je waarschijnlijk wel enkele personages herkennen….
Alice tuimelt in Wonderland met Tiny Fisscher en Jeska Verstegen
Hierna was het woord aan twee kanonnen uit de Nederlandse jeugdliteratuur: Tiny Fisscher (auteur) en Jeska Verstegen (illustratrice). Na een (misschien iets te lange) inleiding van Henk van Viegen, over hun beider carrière, spraken ze met hem over hun op het symposium van 2024 geboren editie van Wonderland voor 7+: Alice tuimelt in Wonderland. In die adaptatie zitten aardig wat stevige ingrepen, zoals een caleidoscoop in plaats van een waterpijp bij de Rups, een aanzienlijke vermindering van de rol van de Hertogin en inkortingen van verhalen en liedjes. De zaal had er kennelijk geen moeite mee. Wel was er wat discussie over de keuze van liedjes als ‘De kat van ome Willem’, die niet zou aansluiten bij wat kinderen van nu kennen.
(In een artikel van Fisscher in de rubriek ‘It’s My Own Invention’ van dit nummer gaat ze nog in op enkele vertaalproblemen én -vondsten)
Tiny (foto: Mikos Teuben)
Jeska (foto: Mikos Teuben)
Het was niet een wat je noemt ‘van-links-naar-rechtsinterview’, dat was eerder als een beetje vriendelijk-chaotisch te kenschetsen, en er moest nu en dan even gezocht worden naar een passende illustratie. Evengoed kregen we een aardig beeld van de keuzes, de motiveringen, de motivatie en de persoonlijke betrokkenheid van de makers. Het boek is een echte coproductie, met volkomen terecht beide namen even groot op het voorplat. Verstegen had een flink aantal haarscherpe illustraties ingestuurd, waaronder enkele niet in het boek gebruikte.
Hieronder zie je links een voorstel voor de cover van de vormgever, die zeer enthousiast was over Jeska’s vier licht vervreemdende, silhouetachtige, enigszins afwijkende tekeningen, waaronder die van de theevisite. Rechts de Hartenkoningin die de Hertogin plet.
Helaas hebben de twee aangekondigd niet in te gaan op de uitnodiging van Andrew Ogus in zijn recensie in de Knight Letter (opgenomen in de rubriek ‘Pig and Pepper’ van dit nummer) zich ook te storten op Spiegelland. Fisschers uitleg: ik begrijp helemaal niks van dat boek! En Jeska Verstegen had haar liefde voor het schaakbord (én haar waardering van Tenniel) al kunnen botvieren in Alice tuimelt in Wonderland, waar het schaakbordmotief overal opduikt. (Jeska was vanzelfsprekend erg te spreken over de vloer van de interviewruimte!). Hun nieuwe gezamenlijk project is een afgeleide van het Peter-Panverhaal, geschreven vanuit het personage Haak.
Na een kleine pauze gaf Bas Savenije kort de stand van zaken in het genootschap. Het aantal leden is stabiel, de financiële situatie is gezond. Hij ging meteen over op de
Presentatie van de jubileumpublicatie
Dit ter gelegenheid van het 50-jarig jubileum van het genootschap.
Het betreft hier een bundeling van vier verhalen van Lewis Carroll, vertaald door drie leden van het genootschap: Lenny de Rooy, Bas Savenije en Henk van Viegen. Genootschapslid Frits van der Waa, ervaren vertaler, werd bereid gevonden kritisch naar de vertalingen te kijken, en voor extra controle keken de vertalers ook naar elkaars producten.
Deze publicatie, met als titel: Fotografie, romantiek en zoete wraak, is gratis beschikbaar voor de vrienden van het genootschap.
Robbert-Jan Henkes ontvangt het eerste ex.
(foto: Mikos Teuben)
foto: Mikos Teuben
Bas vertelde over de aanleiding, de keuze van de verhalen, het vinden van de vertalers en de gezamenlijke opzet van elke bijdrage.
Lenny de Rooy gaf een trefzeker en fijn gebracht inkijkje in het samenwerkingsproces en nam haar verhaal ‘Verleiding en voorspoed. Een verbroken betovering’ als illustratie daarvoor. Ze vertelde over haar aanpak, de vraag of het verhaal verplaatst moest worden naar een Nederlandse situatie en ook dat ze voor een beter beeld enkele geheimen moest prijsgeven, met als belangrijkste zelfs de clou van het verhaal.
foto: Henk van Viegen
Phantasmagoria
Maar het was nog niet klaar. Er werd nóg een publicatie aangekondigd: de vertaling van Carrolls langste gedicht: ‘Phantasmagoria’ (1869). Ruim voor de eeuwwisseling was Frits van der Waa al een groot fan van dit gedicht, maar tot echt vertalen kwam het nooit. Tot zijn vriend Henk Pielage na een recent gevoerd gesprek hierover tamelijk snel met de complete tekst kwam. Van der Waa noemt zich bescheiden de tweede vertaler, Pielage krijgt de meeste eer. Om te laten horen hoe e.e.a. klinkt en loopt, had Frits een filmpje bij zich waarop hij en Henk een paar stukken lieten horen. Wij konden meelezen, met opnieuw dank aan een QR-code.
Frits Henk
(foto: Mikos Teuben)
Binnenkort zal (ook) deze uitgave te koop zijn, onder andere via de webshop van het genootschap, voor 15 euro (vrienden 12,50). (Zie ook de rubriek ‘Pig and Pepper’ van dit nummer.)
De dag werd afgerond, en afgesloten met borrel en een laatste staartje boekverkoop.