Phlizz
Online magazine van het Lewis Carroll Genootschap
In ons genootschap hebben we de afgelopen tijd enkele keren aandacht besteed aan de reis die Lewis Carroll naar Rusland heeft gemaakt. Zijn verslag van die reis hebben we, samen met het verslag van zijn reisgenoot Harry Liddon, in maart 2025 besproken in een online sessie van de leesclub. Judith van den Berg heeft een website aan deze reis gewijd. Ze heeft deze tijdens ons symposium op 20 september 2025 en op 17 januari 2026 in een bijeenkomst van de Britse Lewis Carroll Society gepresenteerd. Een verslag van deze laatste bijeenkomst is te lezen in de Phlizz-editie van april jl.
In aansluiting hierop geeft Onno ter Borg hieronder enkele van zijn bevindingen aangaande dit onderwerp weer in de vorm van Aantekeningen. Bevindingen die (in zijn woorden) voortkomen uit zijn verkenning van, niet alleen de reis van Lewis Carroll en Harry Liddon, zowel via het internet als in fysieke zin, maar ook van de verslaglegging van die reis en de latere uitgaven van die verslagen.
(redactie)
…. * vertaling door Nicolaas Matsier uit 2002 (Uitgeverij Hoogland & Van Klaveren)
…. en bij Een studiedag van de Britse Lewis Carroll Society op 17 januari 2026 (Judith van den Berg, Phlizz. april 2026) en de daar aan gekoppelde website lewiscarrollrussianjournal.wordpress.com
In de zomer van 1867 reisde Lewis Carroll naar Rusland. Een reis die hij ondernam samen met zijn vriend Harry Parry Liddon (1829-1890). Liddon was theoloog en op dat moment kanunnik van de kathedraal van Salisbury. Later zouden zijn preken in de St Paul’s Cathedral in Londen veel belangstelling trekken. Liddon maakte de reis om toenadering te zoeken tot vooraanstaande Russisch-orthodoxe geestelijken en zo nauwere banden te kunnen smeden tussen hen en de Kerk van Engeland.
Gedurende zijn reis die begon op 12 juli en eindigde op 13 september maakte Carroll dagelijks aantekeningen van waar hij en zijn reisgenoot verbleven, wat ze onderweg tegenkwamen, wat ze bezochten, wat ze aten en wie ze ontmoetten. Menig kerk krijgt een bezoek. De aantekeningen die Carroll maakte van zijn reis waren niet bedoeld om uit te geven. Toch verscheen in 1928 Tour in 1867 by C.L. Dodgson uitgegeven in eigen beheer en in een beperkte oplage van 66 door Morris L. Parrish die het manuscript had verworven. In 1935 verscheen de tekst, bezorgd door John Francis McDermott in de uitgave The Russian Journal and Other Selections from the Works of Lewis Carroll, bij E.P. Dutten & Co, New York.
Op 19 juli nemen Carroll en Liddon in Berlijn de omnibus om Schloss Charlottenburg, de zomerresidentie van de Pruisische koningen, te bezoeken. Het mausoleum in het paleispark wordt ook bezocht, volgens Carroll “…the only thing really remarkable…”.
Schloss Charlottenburg
Mausoleum – Charlottenburg
In het mausoleum zien ze onder meer een marmeren beeld van een figuur die op een rustbank ligt. In zijn verslag heeft Carroll het over “…the Princess “ daar in de tekst laat hij ruimte over (wellicht om later de juiste naam nog in te vullen).
Nicolaas Matsier die voor zijn vertaling gebruik maakte van de tekst zoals die is uitgegeven door McDermott suggereert in zijn noten bij de tekst dat het bij “de Prinses” bij Carroll zélf of McDermott gaat om “iemand die Von Liegnitz heet”.
Judith van den Berg, die de reis van Lewis Carroll op het internet heeft nagereisd (grote waardering hiervoor, ’t is een hele klus) om afbeeldingen uit die tijd, eind negentiende eeuw, tegen afbeeldingen uit de huidige tijd te kunnen zetten, heeft het op haar website over Augusta von Sachsen-Weimar-Eisenach.
Hier gaat het mis. De naam “von Liegnitz” verwijst naar Auguste Gräfin von Harrach, Fürstin von Liegnitz (1800-1873). De tweede vrouw van Friedrich Wilhelm III (1770-1840) koning van Pruisen, markgraaf-keurvorst van Brandenburg. Zij trouwden in 1824. Op het moment van het bezoek van Carroll en Liddon was ze de weduwe van Friedrich Wilhelm en nog niet overleden. Ze is later wel begraven in de crypte van het mausoleum, naast haar echtgenoot, maar er is geen grafsteen of gedenkplaat.
Auguste von Harrach, Fürstin von Liegnitz (portret op porselein)
Augusta von Sachsen-Weimar-Eisenach (Franz Xaver Winterhalter, 1853)
Augusta von Sachsen-Weimar-Eisenach (1811-1890) die genoemd wordt door Van den Berg was ten tijde van Carrolls bezoek ook nog niet overleden. Zij was de vrouw van Wilhelm I (1797-1888) koning van Pruisen in 1861 die in 1871 keizer zou worden. Ook zij is later begraven in de crypte en van haar is wel een cenotaaf opgericht.
In de tijd dat Lewis Carroll het mausoleum bezocht waren er twee personen begraven in de crypte. Friedrich Wilhelm III koning van Pruisen, markgraaf-keurvorst van Brandenburg (1770-1840) en zijn eerste vrouw Luise von Mecklenburg-Strelitz (1776-1810). De stoffelijke resten rusten in metalen kisten in een crypte onder de hoofdkamer en daar is van beiden een marmeren cenotaaf te zien. Het is juist haar cenotaaf die Lewis Carroll beschrijft.
Luise trouwde in 1793 met Friedrich Wilhelm, toen nog de kroonprins. Het was een huwelijk dat in vergelijking met andere vorstelijke huwelijken uit die tijd opmerkelijk gelukkig zou zijn. Zij werd om haar schoonheid en optreden vereerd. Na haar onverwachte overlijden op 34-jarige leeftijd ontstond er een ware cultus rond haar persoon. Tijdens mijn recente reis naar Berlijn kwam ik daar in diverse museumwinkels biografieën van haar tegen met subtitels als Königin der Herzen en Ein Stern in Wetterwolken.
Luise von Preußen (Josef Mathias Grassi, 1802)
Friedrich Wilhelm III en Königin Luise (Friedrich Georg Weitsch, 1799)
Prinzessinnengruppe – Luise en Friederike zu Mecklenburg (Johann Gottfried Schadow, 1795)
– Friedrichswerderschen Kirche – Berlijn
Mausoleum – Charlottenburg (gravure 1895)
Het mausoleum werd in 1810 juist gebouwd voor deze Luise von Mecklenburg-Strelitz, ook wel Luise von Preußen of Königin Luise genoemd (Luisenmausoleum). De architect is Heinrich Gentz (1766-1811) en de stijl is classicisme (het is vergelijkbaar met een Dorische tempel). De beeldhouwer Christian Daniel Rauch (1777-1857) is verantwoordelijk voor haar cenotaaf en voor die van haar echtgenoot.
Luise von Preußen – cenotaaf (Christian Daniel Rauch)
De latere cenotaaf van Augusta von Sachsen-Weimar-Eisenach is van de hand van de beeldhouwer Erdmann Encke (1843-1896), die behoorde tot de Rauch-school van de Berlijnse School voor Beeldhouwkunst. De afbeelding van de cenotaaf die Van den Berg op haar website laat zien is die van haar, maar de foto van het interieur van het mausoleum op de website geeft niet de situatie in 1867 weer.
Mausoleum – Charlottenburg (situatie na 1890)
Dat Lewis Carroll niet geweten zou hebben wiens cenotaaf hij gezien had en dat de voetnoot (* Von Liegnitz) van zijn hand zou zijn lijkt mij onwaarschijnlijk. Hij maakte de reis samen met Liddon. Die noemt in zijn verslag van de reis wel de juiste naam, hij heeft het over “… Louisa, Queen of Prussia (died 1810)”. Een kijkje in het originele manuscript van het Journaal van Lewis Carroll zou wat dat betreft uitkomst kunnen bieden.
Berlijn – Charlottenburg – omnibus
Het verslag van Liddon werd in 1979 uitgegeven door de Lewis Carroll Society of North America. Als Carroll Studies No. 3. The Russian Journal – II a record kept by Henry Parry Liddon of a tour taken with C.L. Dodgson in the summer of 1867 edited with an introduction and notes by Morton C. Cohen.
Bronnen:
Tour in 1867 by C.L. Dodgson From the original manuscript in the collection of M.L. Parrish, Esq., Pine Valley, New Jersey (Philadelphia, privately printed, 1928); als PDF-document
Lewis Carroll, Journaal van een reis naar Rusland in 1867 vertaling: Nicolaas Matsier (Amsterdam, Uitgeverij Hoogland & Van Klaveren, 2001)
Judith van den Berg, Een studiedag van de Britse Lewis Carroll Society op 17 januari 2026 (Phlizz, Lewis Carroll Genootschap, april 2026); lewiscarrollgenootschap.nl/een-studiedag-van-de-britse-lewis-carroll-society-op-17-januari-2026
lewiscarrollrussianjournal.wordpress.com (geraadpleegd 14 juni 2026)
The Russian Journal – II a record kept by Henry Parry Liddon of a tour taken with C.L. Dodgson in the summer of 1867 edited with an introduction and notes by Morton C. Cohen (New York, Lewis Carroll Society of North America, 1979); als PDF-document
de.wikipedia.org/wiki/Mausoleum_Charlottenburg (geraadpleegd 14 juni 2026)
de.wikipedia.org/wiki/Luise_von_Mecklenburg-Strelitz (geraadpleegd 14 juni 2026)
de.wikipedia.org/wiki/Augusta_von_Sachsen-Weimar-Eisenach (geraadpleegd 14 juni 2026)
nl.wikipedia.org/wiki/Auguste_von_Harrach (geraadpleegd 14 juni 2026)