Phlizz
Online magazine van het Lewis Carroll Genootschap
A Companion to ‘Jabberwocky’ in Translation is een academische bundel, samengesteld door Anna Kérchy, Kit Kelen en Björn Sundmark, en uitgegeven door Mälmo University Press in oktober 2024. Deze paperback van 297 bladzijden is gewoon via de reguliere boekhandel te bestellen.
De drie redacteurs openen de bundel elk met een uitgebreide inleiding: Sundmark bespreekt de 150-jarige geschiedenis van Jabberwocky in vertaling, Kérchy richt zich op de creatieve illustratoren en filmmakers die zich aan het gedicht hebben gewaagd en Kelen behandelt de paradox van Jabberwocky als een “onmogelijk gedicht” dat toch om vertaling vraagt. De bundel opent met een Esperanto-vertaling van Jabberwocky zonder commentaar.
Een van de vele illustraties bij het
gedicht. Deze is van de Canadese
illustrator Tatiana Ianovskaia,
uit 2011
Het boek biedt een diepgaand inzicht in de vertaalgeschiedenis van Lewis Carrolls beroemde nonsensgedicht, vanaf de oorspronkelijke publicatie in 1871 tot heden. Uniek aan deze uitgave is de brede vergelijkende benadering: meer dan veertig talen en dus ook meer dan veertig niet-Engelse Jabberwocky’s worden besproken, waarbij elke bijdrage zich richt op specifieke vertaalstrategieën en oplossingen binnen één of enkele talen. Deze bundel is echter niet bedoeld als een complete verzameling van alle Jabberwocky-vertalingen wereldwijd. Zo worden binnen het hoofdstuk over Indiase talen onder meer Bengaals, Odia, Hindi, Marathi en Sanskriet behandeld, maar ontbreekt bijvoorbeeld Urdu. Ook vertalingen in talen als Thai, Servisch en Vietnamees blijven buiten beschouwing.
De bundel bevat bijdragen van academici, critici, vertalers en dichters van over de hele wereld. Voor het eerst wordt het mogelijk om vertaalstrategieën en keuzes systematisch te vergelijken tussen meer dan veertig verschillende talen. Opvallend is dat in veel bijdragen het onderscheid tussen Jabberwocky (het gedicht) en Jabberwock (het monster) niet altijd wordt herkend. Een ander veelbesproken punt is dat er aanzienlijk meer vertalingen/uitgaven zijn van Jabberwocky dan van Through the Looking-Glass and What Alice Found There, het boek waarin het gedicht oorspronkelijk verscheen. Maar daarbij moet wel opgemerkt worden dat een aantal illustratoren van Spiegelland de Jabberwock zelf niet getekend hebben en ook dat de meeste van deze zelfstandige vertalingen zijn gepubliceerd zonder de context van Humpty Dumpty’s uitleg in het verhaal.
Voor Nederlandstalige lezers is vooral het hoofdstuk over de Nederlandse vertaling van Jabberwocky door Sofia Engelsman interessant. Deze bijdrage, geschreven door Jan van Coillie en vertaald naar het Engels door Jack McMartin, gaat dieper in op de uitdagingen en keuzes bij het vertalen van nonsensteksten naar het Nederlands.
Van Coillie licht twee belangrijke redenen toe waarom hij Engelsmans vertaling als bijzonder waardevol beschouwt. Ten eerste vanwege haar creatieve omzettingen van Engelse nonsenswoorden naar Nederlandse equivalenten, en ten tweede vanwege de illustraties van Floor Rieder – de enige Nederlandse illustrator die beide Alice-boeken heeft geïllustreerd. Een minpunt van deze bijdrage is dat Zwateldrok, Engelsmans vertaling van Jabberwocky, niet perfect is afgedrukt in het boek. In het vijfde en zevende couplet zitten twee zetfouten (gekke afbrekingen).
Van Coillie heeft toestemming gegeven de Nederlandse tekst van zijn bijdrage integraal in Phlizz op te nemen (zie in de rubriek It’s My Own Invention van dit nummer).
Deze bundel is een waardevolle bron voor iedereen die geïnteresseerd is in vertaalstudies, taalkunde en de internationale impact van literair nonsens. Het biedt een breed overzicht van hoe één enkel gedicht verschillende culturen en talen heeft beïnvloed en hoe vertalers wereldwijd de uitdaging zijn aangegaan om de unieke charme en complexiteit van Jabberwocky over te brengen.
In 2018 publiceerde het Lewis Carroll Genootschap het boekje Jabberwocky in 6 bestaande, 1 nieuwe en 2 Afrikaanse vertalingen, met een essay over de nieuwe vertaling en een uitgebreide appendix. Momenteel bestaan er acht Nederlandse vertalingen. De vertaling van Elly Schippers was niet opgenomen, en een nieuwe vertaling van beide Alice-boeken door Robbert-Jan Henkes, met als Jabberwocky-titel Jabberwroke, is onlangs verschenen. Via de besproken bundel is bovendien een derde Afrikaanse Jabberwocky uit 2012 opgedoken, getiteld Die Jabberwok. Deze vertaling, door Chris Cloete, werd gepubliceerd in het online literaire Afrikaanse tijdschrift LitNet.
Maar deze omissie wordt nu alsnog goedgemaakt met:
Die Jabberwok
Dis brillig, en die sligte towe
Wigsel en wimmel in die wame
Heel mimsig is die borogowe
En die mome rat uitgrawe.
“Vermy die Jabberwok, my seun!
Die kake wat byt, die kloue wat knyp!
Vermy die Jubjub-voël, asook
Die frumiose Bandergryp!”
Hy neem sy worpelswaard in hand
En soek die mangsaam dier aloor –
Dan rus hy by die Tumtumboom
Totaal gedag verloor.
Terwyl hy peins, verskyn meteens
Die Jabberwok, met blik van vuur
Dit wiffel deur die turgend’ bos
En burbel soos dit tuur!
Een twee! Een twee! En deur en deur
Snik-slag die worpellem die lug
Hy laat dit dood, en met sy kop
Keer hy galomfend t’rug.
“Het jy die Jabberwok verslaan?
Omhels my dan, my stralig seun!
O vrolig dag, o walderslag!”
Oorstelp kan hy net kreun.
Dis brillig, en die sligte towe
Wigsel en wimmel in die wame
Heel mimsig is die borogowe
En die mome rat uitgrawe.
Chris Cloete 2012-02-23
Als toegift een niet-Engelse vertaling van Jabberwocky uit de bundel, in het Sanskriet. Een van de 22 officiële talen in India, heel bijzonder, omdat deze taal in India een taal van religie en rituelen is. Ook de mythische, epische vertelling, de Mahabharata over het levensdoel van de mens, is opgesteld in het Sankriet. Jabberwocky zou niet misstaan in deze vertelling vol paradoxen, gevechten, demonen en goden.
