Lewis Carrolls opiniestukken

Het fenomeen ’columnist’ bestond nog niet in de tijd van Carroll. De column zoals wij die nu kennen, ontstond geleidelijk in het begin van de 20^e eeuw, de Engels term ‘columnist’ dateert ook uit die tijd. Pas in 1984 verschenen de termen ‘column’ en ‘columnist’ in Van Dale.
Lewis Carroll bemoeide zich graag met van alles en had overal een mening over. Met name wanneer hij een gebrek aan logica of rechtvaardigheid constateerde, klom hij in de pen. Hij bestreek daarbij een veelheid aan onderwerpen. Tussen 1860 en 1897 produceerde hij ca. 185 opiniestukken. Ze varieerden in formaat van een enkel velletje tot boekjes van meer dan 40 pagina’s en waren ook divers qua publicatiewijze: ingezonden brieven en artikelen in kranten en tijdschriften, door uitgevers gepubliceerde essays en ook op eigen initiatief gedrukte pamfletten die hij verspreidde onder bekenden, liet verkopen in boekwinkels en aanbood aan de bibliotheken van de Universiteit Oxford. Carrolls opiniestukken zijn door de Lewis Carroll Society of North America verzameld in een zesdelige serie The Pamphlets of Lewis Carroll. Een Nederlands overzicht is te vinden in Lewis Carroll: columnist avant la lettre (Savenije 2024).

Hieronder loop ik de kenmerken langs die beschreven zijn bij Brandt Corstius en geef ik aan in hoeverre die van toepassing zijn op Carroll.

Een grote hoeveelheid met veel pseudoniemen?
Hoewel het aantal opiniestukken dat Carroll produceerde, aanzienlijk was (ca. 185), blijft dit ver verwijderd van de omvang van de productie van Brandt Corstius.
Wat pseudoniemen betreft, in dit artikel gebruik ik steeds de naam ‘Lewis Carroll’ maar in feite is dat een pseudoniem van Charles Lutwidge Dodgson. Vanaf 1853 (de publicatiedatum van het gedicht ‘Solitude’) gebruikte hij dit pseudoniem, in eerste instantie alleen voor zijn literaire werk; hij ergerde zich mateloos aan de vermenging daarvan met zijn bestaan als wiskundedocent. Geleidelijk werd hij echter wat opportunistischer: zijn logische werken Game of Logic en Symbolic Logic publiceerde hij onder zijn pseudoniem, omdat hij hoopte dat de verkoop daarvan bevorderd zou worden door zijn bekendheid als auteur van de Alice-boeken. Maar wanneer hij optrad als lid van de academische gemeenschap van Oxford, of zijn deskundigheid als wiskundige wilde benadrukken, gebruikte hij steevast zijn eigen naam.
Een enkele keer publiceerde hij anoniem en waren later dagboekaantekeningen van hemzelf of één van zijn vrienden nodig om zijn auteurschap te kunnen bevestigen.
Opvallend in dit verband is het pamflet ‘The Offer of the Clarendon Trustees’ (1868) dat hij ondertekende met ‘Mathematicus’.

Humor, woordspelingen, goochelen met logica?
Humor en satire vinden we vooral in Carrolls universitaire pamfletten. In ‘The Offer of the Clarendon Trustees’ (1868) bepleitte hij bijvoorbeeld dat in het landgoed Clarendon niet een nieuw laboratorium voor de natuurwetenschappen werd gevestigd (zoals het universitaire bestuur wil) maar een voorziening voor de wiskunde met onder meer als eis “een bijzonder grote ruimte voor het berekenen van de grootst gemene deler”en “een open terrein voor het houden van wortels en het oefenen in het trekken daarvan.” [32]
Woordspelingen treffen we o.a. aan in ‘The dynamics of a particle’ (1865) waarin hij het gedrag van het universitaire bestuur beschreef in termen die sterk lijken op meetkundige begrippen: “plain superficiality”, “plain anger”, “obtuse anger”.
In ‘Education for the Stage’ (1882) benadrukte hij het belang van het opzetten van een toneelopleiding. Toen een tegenstander een enigszins kromme redenering hanteerde, sloeg hij deze om de oren met een reductio ad absurdum: “Evengoed zou je Jumbo kunnen bekritiseren voor het feit dat hij geen voorzorgsmaatregelen heeft getroffen tegen zijn gedwongen overplaatsing naar het buitenland door zitting te nemen in het Lagerhuis”. Jumbo was een olifant uit Soedan die in 1865 naar de Londense dierentuin was gebracht. In februari 1882 werd hij verkocht aan de Amerikaan P.T. Barnum, wat voor veel ophef zorgde [33].

Anker?
In veel van zijn opiniestukken baseerde Lewis Carroll, die diaken was van de Anglicaanse kerk, zijn opvattingen op het geloof. Wanneer zijn opvattingen daarvan afweken motiveerde hij dat omstandig. Zo argumenteerde hij tegen een inperking van de rol van geestelijken in de universiteit, betoogde hij dat te veel rituelen in een kerkdienst de gelovigen tot toeschouwers in plaats van deelnemers reduceerden en wond hij zich behoorlijk op over scherts over religieuze zaken, of dat nu toneelvoorstellingen betrof of baldadig gedrag van studenten. “Deze laatste uiting van oneerbiedigheid, hoe schokkend ook als een grote en plotselinge stap neerwaarts, is slechts het logisch gevolg van een trend die de Oxfordse gemeenschap stevig in zijn greep heeft genomen en langzaam, als een kankergezwel, het hart van ons religieuze leven aantast.” [34]
Een eigen invulling van het geloof zien we bij zijn pleidooi dat hertrouwen na een scheiding mogelijk moet zijn en in zijn strak logisch betoog dat God geen eeuwige straf kent. Alhoewel theaterbezoek not done was voor geestelijken (en voor parochiegeestelijken zelfs expliciet verboden), bezocht Carroll regelmatig het theater. Hij klom vervolgens diverse malen in de pen om zijn afkeuring te ventileren over door hem waargenomen gedrag en/of teksten: “Hoe de heer Gilbert zich kan hebben verlaagd om zulke verachtelijke rommel te schrijven, of hoe Sir Arthur Sullivan zijn nobele kunst heeft kunnen vergooien om dit op muziek te zetten, gaat mijn bevattingsvermogen te boven.” [35]

Tegen autoriteiten en meehuilers?
Carroll verzette zich niet zozeer tegen instituties als zodanig, maar wel tegen autoriteiten wanneer hij daar inhoudelijk aanleiding toe zag. Dat betrof dan vooral de autoriteiten van de Universiteit Oxford en van Christ Church. Hij deed dat zonder aanzien des persoons: de dean van Christ Church was Henry Liddell, de vader van Alice en hij kwam regelmatig bij de familie Liddell over de vloer.
We zien dit in het bijzonder bij zijn universitaire pamfletten over de verbouwing van Christ Church. In ‘The New Belfry of Christ Church’ becommentarieerde hij de verbouwing van de klokkentoren, onder meer met een toneelstukje waarin dean Liddell voorkomt als Hamlet die een geest in de vorm van een nieuwe klokkentoren ziet.
Ook in vergaderingen schuwde hij het debat niet. Hij bekritiseerde zelfs de deelnemers aan een gremium als de Congregation als groep in ‘The Proctorial Cycle’ (1885): “Ik twijfel of welke redevoering dan ook een noemenswaardige invloed kan hebben op de stemming. Men komt met een reeds ingenomen standpunt, luistert met nauwelijks verhuld ongeduld naar het debat en neemt dan onmiddellijk, zonder er ook maar enigszins acht op te slaan, deel aan de stemming zoals het geweten of vrienden reeds hebben ingegeven.” [36]