Phlizz
Online magazine van het Lewis Carroll Genootschap
“My language has that mistake. We sometimes call rabbits hares, and hares rabbits, mixing it all up.” Ik ben blij met dit simpele zinnetje! Het staat op bladzijde 260 van Catch the Rabbit van Lana Bastašić. In de Nederlandse vertaling van Pavle Trkulja heet het boek Vang de Haas.
Lana Bastašić Catch The Rabbit. Picador, London, 2021, 272 p.
In Phlizz van oktober 2024 schreef ik over de verwijzingen in het boek naar Wonderland en Spiegelland en dat ik het graag nog een keer wilde lezen in de Engelse vertaling van de auteur zelf. Dat mocht zo zijn en natuurlijk lette ik vooral op ‘witte hazen en maartse konijnen’. De twee geciteerde zinnen staan niet in de Néderlandse vertaling van de Servo-Kroatische editie; heeft Bastašić de behoefte gevoeld mogelijke verwarring bij de lezer te voorkomen of te verklaren?
Door het lezen van de Engelse versie heb ik natuurlijk nog meer (mogelijke) verwijzingen naar ‘Alice’ gevonden.
Even ter herinnering
De roman heeft net als Wonderland 12 hoofdstukken en we zouden bij het begin beginnen; “Begin at the beginning (…)”. De beide hoofdpersonen, Sara en Lejla, hebben elkaar 12 jaar niet gezien en Sara was 12 toen ze verliefd werd op Armin, de oudere broer van Lejla. Armin is aan het begin van de burgeroorlog in Joegoslavië verdwenen en na enkele jaren studie is Sara naar Ierland gevlucht. Lejla is gebleven, ook zichzelf.
De 12 hoofdstukken hebben steeds twee delen; het eerste speelt in het heden, het tweede in ‘t verleden. Het laatste hoofdstuk loopt letterlijk door in het eerste dus “(…) then stop.”, wat de King zegt, is niet mogelijk.
Lejla belt Sara en zegt dat Armin in Wenen is en zij wil dat ze hem samen gaan opzoeken. Sara ervaart weer de macht van Lejla en koopt meteen een ticket naar Zagreb!
Er wordt voortdurend gespeeld met het zoeken naar identiteit; “Who are you?” of “Omdat ik toen heel iemand anders was.” De hotelkamer heeft nummer 42, ‘Catch the Snark’. “Je moet wel gek zijn, anders was je hier niet.”, de Cheshire Cat, ook in “een glimlach zonder mama was beter dan mama zonder glimlach”.
Meaning! Steeds weer zoeken naar betekenis en de macht van het woord: Humpty Dumpty! Leyla is heel goed in wiskunde, de wiskundeleraar, tijd, de quadrille, naamgeving, droom. Maar er was en is meer, veel meer.
“I’m going”, you said, “to buy a white rabbit.”
Het kopen van een konijntje wordt een diefstal door de chaos die op de markt ontstaat vanwege een aardbeving. Sara grijpt in alle consternatie het in een krat achtergebleven witte mannetjeskonijntje terwijl de marktkoopman achter al zijn andere dieren aanrent. In de Nederlandse vertaling is het konijn steeds een ‘haas’: ““Ik ga een witte haas kopen”, zei je.”
De vertaler, Pavle Trkulja, mailde me dat hij daar consequent voor gekozen heeft (ik kom daarop terug). Al in het tweede deel van hoofdstuk 1 gaat ‘the white rabbit’ dood en samen begraven ze hem. Eigenlijk had hij niet een echte naam gehad. Als er een naam gebruikt werd, één van de drie, was die keuze afhankelijk van Lejla’s ‘mood’. Daarvan was veel meer afhankelijk, ook Sara. In haar zoektocht naar haar èigen identiteit komt dat voortdurend naar boven. Lejla ‘noemt’ haar konijntje Haas, Haasje of Hazemans maar Bastašić geeft in haar Engelse vertaling Bunny, Hare of Rabbit. Bunny is meestal Hazemans in de Nederlandse vertaling. Het verandert een enkele keer zelfs op dezelfde bladzijde (78): “Hare’s death” en “Bunny’s funeral”. “He’s better off without a name”, zegt Lejla.
Maar natuurlijk is het een konijntje. Hazen kun je niet kopen; een tamme, witte haas… nooit van gehoord. ‘Onze’ White Rabbit heeft trouwens ook geen ‘echte’ naam … wie in Wonderland wel? Is daarover al eens geschreven? Vast wel. En, ‘onze’ White Rabbit heeft ook niets met een Bunny te maken. Zeker niet met zo’n serveerster in zo’n ‘konijnenkostuumpje’. Trouwens, wanneer Sara Lejla terugziet in Mostar is ze ook een serveerster die zich verkleedt en met toeristen op de foto gaat.
First, catch your rabbit
De uitdrukking ‘First, get your rabbit’ was mij onbekend. ‘First, get your hare’, bestaat ook en betekent hetzelfde, letterlijk: voor je een haas of konijn gaat braden, moet je ‘m wel eerst vangen! Of Bastašić de uitdrukking kent, weet ik natuurlijk niet maar in een zoektocht naar jezelf kan het wel betekenen dat je éérst van alles moet ontdekken en ‘vangen’ over jezelf vóórdat je ‘tevreden’ bent met je (veronderstelde) identiteit. De ‘road-trip’ zoals het boek wel genoemd wordt met in elk hoofdstuk een terugblik op de gezamenlijke jeugd is eigenlijk ook een ontdekkingstocht van Sara over haar verleden en “De haas die zij heeft begraven was, nou ja, een haas.”, schrijft Pavle Trkulja in zijn mailtje. Ik vind dat een mooie indicatie voor een mogelijke interpretatie van de roman. Het witte konijn bleek een ‘haas’ te zijn en die (dat) moest dus gevangen worden.
“A tiny white glove …”.
Achterop de Nederlandse vertaling staat “Lewis Carroll meets Elena Ferrante in een Balkanistisch wonderland”. Vóórop de Engelse vertaling (zie boven) staat “Two young women plunging into post-war Bosnia like two Alices into Wonderland.” De tweede is van Aleksander Hemon, een Bosnisch-Amerikaans auteur. De eerste vind ik veel beter; die gaat over de meisjes èn over de vrouwen en het is niet alleen “póst-war Bosnia”! En ja, er gebeuren vreemde dingen maar geen zaken waarover je je echt verbaast. Hoewel oorlog de harde dagelijkse realiteit is, zegt Sara: “When it comes to our humanity, it’s amazing the low levels to which we can sink when it suits us.” (86) Die realiteit bestaat gelukkig niet in Wonderland. In ‘Verbazië’ drijven geen opgezwollen lijken in een rivier … of witte handschoentjes: “Waking up alone and deflowered. A tiny white glove floating in the water. We’re going to the market to buy a white rabbit.”(140)
Zulke schrijnende scènes kom je bij Carroll niet tegen. En wat weer een prachtige, beetje cryptische metaforen; daar is de auteur een meester in. Carroll droeg trouwens dikwijls witte handschoenen evenals de White Rabbit die ze ook verliest.
Het is vooral het citaat, misschien een soort motto, vóór in het boek, de dialoog met de Mock Turtle en de Gryphon over Alice haar avonturen waarin ze zegt dat ze niet kan beginnen te vertellen over gisteren, “because I was a different person then.” Door dit citaat worden recensenten wellicht te stevig naar Wonderland gestuurd.
“At least this‘ll get us dry again.”
Wanneer Sara van het vliegveld bij Zagreb midden in de nacht met de bus naar Mostar rijdt, moeten alle passagiers vanwege een politiecontrole uitstappen. Het regent pijpenstelen. Sara ziet nu de gezichten van haar medereizigers voor het eerst. Wel had ze in de bus al allerlei verhalen van hen gehoord: “… all those owls and geese that had sounded in the dark bus …”. Als iedereen doorweekt weer in de bus zit, zet de chauffeur de radio aan en men hoort een of andere minister praten over plannen voor het scheppen van nieuwe banen. “At least this’ll get us dry again.” (49), roept een man. Natuurlijk zijn we hier weer even in Wonderland en niet alleen vanwege de “owls and geese”, ook het droog worden van droge woorden.
Er komen naast het konijn, de haas, de gans en de uil nog meer dieren voor in de roman: bat, turtle, raven, dog, pig, duck … dat kan ook geen toeval zijn.
“Take care of the sense, (…)”
‘Sense’ kan veel betekenen, meestal denken we aan zintuig, zin of betekenis maar ook aan verstand, besef, gevoel, alertheid, bewustzijn, oordeel. In de wijze les van de Hertogin kiezen we bij een letterlijke vertaling vaak voor ‘zin/betekenis’. Bij de “sounds” denken we aan de woorden/zinnen in de gesproken taal: “and the sounds will take care of themselves.”
Beide mooie, jonge meiden hebben het eerste studiejaar volbracht en ze vieren dat met een kleine vakantie aan de kust. Sara probeert een moment op het strand te beschrijven. Ze vindt dat haar taal vreselijk tekortschiet. Ze zou “all the senses” aan het werk willen zetten en alle geuren, smaken, geluiden en alles wat ze ziet, aanraakt en ook geestelijk voelt, willen ‘vangen’ in woorden. (193) “And here I go stumbling after that same primitive trace.”, schrijft ze. Het lukt haar niet, natuurlijk niet.
Humpty Dumpty betáált zijn woorden zodat zij precies de ‘sense’ overbrengen zoals hij het bedoelt.
Sara ‘is van de taal’, Lejla ‘van de wiskunde’. Bovendien heeft Lejla een fotografisch geheugen (109). “Words?”, zegt Lejla, zij is meer van de ‘daden’ en Sara zegt:”She never really cared for words anyway.” (246) Voor Lejla is ‘sense’ niet gekoppeld aan woorden en zinnen. Wiskunde is eenduidig en makkelijk voor haar, ‘lees maar, er staat precies wat er staat’. Sara zegt: “But I don’t know how to use mathematics purposefully. It’s a different kind of cognition, aimed at those who see meaning outside of language, those minds that are direct and sharp like yours.” (168)
Carroll is ‘van de taal èn van de wiskunde’.
“And cut their heads off. For the soup”
Sara is in al die jaren in Ierland ook niet meer bij haar ouders geweest, zelfs niet op de begrafenis van haar vader. Nu ze toch weer in Banja Luka is, gaat ze stiekem even kijken bij haar ouderlijk huis en ziet ze, vanuit de rozenstruiken in de tuin, ontroerend beschreven, een vreselijk lelijke, dikke vrouw in een rolstoel. Is dat haar moeder? Ja! Een verzorgster is binnen een maaltijd met vis aan het bereiden blijkt uit de communicatie en moeder schreeuwt naar de verzorgster: “I say, CUT THEIR HEADS OFF! You deaf?” (163). Sara schrikt van deze Queen of Hearts, veroorzaakt geruis, moeder hoort dat, roept de verzorgster en Sara gaat er als een haas vandoor.
“Beautiful Soup! Who cares for fish, ….” de Mock Turtle!
Tja, en er is meer … zoals Lejla die droomt dat ze door de toiletpot valt als door een konijnenhol en het riool in spoelt. Of Sara die aangeschoten naar bed gaat en niet meer weet wie ze is: “Ich bin Lela (…) Ich bin Leja. Ich bin Lili.” (248) (Lulu, Lala en Lo komen ook nog langs.) Dat deed me toch echt aan Ada en Mabel denken.
O ja, en onderaan bladzij 3 en 219 staat zomaar een asterisk … Carroll gebruikt er af en toe 11, bijvoorbeeld als Alice even aan het eten is. De Nederlandse vertaling heeft dit niet. Zulke associaties zijn misschien te vergezocht maar wie heeft waarom toch die sterretjes daar dan neergezet, Lana?
Nog ééntje: Armin was náár Wenen verdwenen en Lejla ín Wenen verdwenen: ook als een haas ging ze er vandoor. “(…) she could run wickedly fast. No one could run like Lejla Begić.” (261). De boodschapper in Spiegelland, de haas Haigha, heeft ongeveer dezelfde topsnelheid want hij zegt: “I’m sure nobody walks much faster than I do.” Het verdwijnen van Armin is een ander ‘verdwijnen’ dan het ‘just vanishing’ in ‘Vang de Snark’. De ‘vanishing’ van Lejla is wéér anders, maar toch?
Uhvati zeca
Uhvati zeca is de titel van de roman in de oorspronkelijke taal, het Servo-Kroatisch. De Nederlandse vertaling is zoals gezegd van Pavle Trkulja en hij mailde mij vorig jaar al dat zeca de genitief is. Daar stond ik toen niet bij stil. Je kunt de titel dus ook parafraseren als ‘vang dat wat vàn de haas is’. Dürer deed dat! Mag ik nog een stapje verder gaan? ‘Vang wat van jou is, vang je herinnering, vang je betekenis, vang je essentie, vang je identiteit (en doe dat met alle zinnen)!
Vang wat van het leven is … dáár gaan Wonderland en Spiegelland over en dat kán in de droom, in de fantasie, achter de spiegel en in het oog van die echte haas op die aquarel van Albrecht Dürer uit 1502.
En, dat kan ook in de wiskunde.
“Life, what is it but a dream?”
Take care!
Franke Koksma
Leens, september 2025