Phlizz
Online magazine van het Lewis Carroll Genootschap
Onder bovenstaande titel wil ik in deze nieuwe reeks Nederlandse uitgaven van Lewis Carroll — of Nederlandse publicaties die verwijzen naar Lewis Carroll of Alice — bespreken, die ik in vijftig jaar verzamelen slechts sporadisch ben tegengekomen. Op deze manier kan ik wat uitgebreider stilstaan bij Alices die vrijwel vergeten zijn of weinig te vinden in het Nederlands taalgebied, en de moeite waard zijn om apart belicht te worden, bijvoorbeeld omdat ze bibliografisch interessant zijn.
Elsje in het Wonderland
In de jaren twintig van de vorige eeuw werd de nieuwe boekenserie ’t Boeiende Boek gelanceerd: een serie leesboekjes voor de hogere klassen van het lager onderwijs en de eerste klassen van het voortgezet onderwijs. De reeks werd uitgegeven door de educatieve uitgeverij J.B. Wolters uit Groningen en paste in de traditie van de uitgeverij om kwalitatief hoogwaardig les- en leesmateriaal voor scholen te produceren. Zoals de serietitel al suggereert, lag daarbij de nadruk nadrukkelijk op het stimuleren van leesplezier.
Ook de illustratie op het omslag van de serie draagt daaraan bij: kinderen (en zijn dat allemaal jongens?) die met opgeheven handen reikhalzend naar boeken verlangen — een beeld dat tegenwoordig bijna nostalgisch aandoet. De reeks stond onder redactie van Gilles van Hees en J.B. Ubink. Na ongeveer tien jaar verdween deze serie boeken echter in de anonimiteit.
Voor zover bekend (zie bijgevoegde advertentie) omvatte de serie de zes hiernaast staande delen, al ben ik van de laatste twee titels niet geheel zeker; die exemplaren ben ik nog niet in de serie tegengekomen.
De eerste vier vormen qua uitvoering duidelijk een eenheid: hetzelfde formaat en dezelfde omslagillustratie, waarbij alleen de kleur van de kaften verschilt. Het omslagontwerp was van Albert Johann Funke Küpper (1894–1934), een Duits-Nederlandse politiek tekenaar, boekbandontwerper en kunstschilder, en dateert uit 1923. De laatste twee genoemde uitgaven heb ik wat betreft formaat en omslagillustratie vooralsnog niet kunnen traceren.
-
- Het Roode Weeskind
- Elsje in het Wonderland
- De Wonderlijke Avonturen van Willem Ysbrantsz. Bontekoe
- De Tentcommandant
- Volkssprookjes
- Tusschen Lucht en Water
Maar het gaat natuurlijk bij deze serie om de uitgave Elsje in het Wonderland uit 1924, een bewerking van het boek Maar Alice’s Adventures in Wonderland door Lewis Carroll. Op de titelpagina staat als titel Elsje’s avonturen in ’t wonderland, bewerkt door B. Westerveld, lerares Engelse Taal en Letterkunde aan de Nutskweekschool te Haarlem. Prijs f 0,60. Er is mij verder niets bekend over de bewerkstermevrouw, of mogelijk in die tijd, mejuffrouw B. Westerveld. Opvallend vind ik linksonder op de voorkant het Engelse woord BY, het lijkt me een overbodig woord. Maar op de titelpagina staat weer het Nederlandse woord BIJ, kortom, een beetje vreemd.
Elsje voorplat
Elsje achterplat
Elsje titelpagina
Elsje inhoudsopgave
Een stukje vertaling/bewerking van de beroemde theevisite in Elsje in het Wonderland
In het Bataviaasch Nieuwsblad van 3 juni 1925 (het Bataviaasch Nieuwsblad was een dagblad in Nederlands-Indië dat bestond van 1885-1957) verscheen zelfs een advertentie voor een kinderfilm met de titel Elsje’s Avonturen in het Wonderland.
En in nieuwsblad De Zaanlander van 15 maart 1926 de enige aankondiging die ik heb gevonden met C. L. Dodgson in plaats van Lewis Carroll als schrijver/bewerker van Elsje’s Avonturen in het Wonderland.
Verdere beschrijving van Elsje
Het boekje in zachte kaft (13,5 x 18,5 x 0,4 cm) bestaat uit 89 pagina’s tekst, aangevuld met vijf pagina’s advertenties van uitgaven van de uitgever, inclusief de achterzijde van het omslag. Ook op de binnenzijde van het voorplat bevindt zich een advertentie van uitgever J.B. Wolters.
Er zijn slechts veertien illustraties van John Tenniel opgenomen. Bovendien is de keuze enigszins selectief, want in de laatste drie hoofdstukken van Elsje ontbreken illustraties volledig. De afbeeldingen zijn kennelijk met toestemming overgenomen van de firma D. Bolle te Rotterdam, die in 1901 de rechten had verkregen van Boekhandel en Drukkerij, voorheen E.J. Brill te Leiden.
Elsje is duidelijk een bewerking van de oorspronkelijke Alice. Het boekje leest vlotter dan de eerdere Nederlandse vertalingen en is door het vereenvoudigde taalgebruik nadrukkelijker op kinderen gericht. De muizenstaart en vrijwel alle gedichten ontbreken; alleen vier dichtregels tijdens de rechtspraak, waarin de Hartenboer wordt beschuldigd van het stelen van de taartjes, zijn behouden gebleven. Ook het openingsgedicht ontbreekt.
Elsje telt elf korte hoofdstukken in plaats van de oorspronkelijke twaalf uit Alice, omdat hoofdstuk 4 en 5 zijn samengevoegd onder de titel De kleine Willem en de Blauwe Rups. Uiteraard is de Nederlandse tekst hier en daar ingekort door kortere en eenvoudigere zinnen te gebruiken, maar de belangrijkste passages zijn behouden gebleven. De meeste taalgrapjes worden echter niet opgemerkt of vertaald, waardoor een deel van de humor uit de oorspronkelijke Alice verloren gaat. Dat alles past binnen de toenmalige opvatting dat een kinderboek vooral begrijpelijk moest zijn.
Verder viel mij op dat “Elsje” geregeld als “Els” wordt aangeduid. Het blijft de vraag waarom niet eenvoudigweg de naam Alice is gehandhaafd. Door dergelijke aanpassingen verliest het boek toch iets van zijn oorspronkelijke karakter. Ook is de Dodo vervangen door een Eend, zijn afstanden vaak — zij het niet consequent — omgerekend naar het metrische stelsel en is de Hoedenmaker veranderd in een Hoedenkoopman.
Aan Elsje gingen zeven Nederlandse Alice-uitgaven vooraf: Lize’s Avonturen in het Wonderland (1875), vermoedelijk bewerkt door een anonieme spookschrijver; twee edities van Alice in het land der Droomen (1887 en 1890) van Eleonora Mann; twee uitgaven van Alice’s Avonturen in het Wonderland (1899 en 1901) van R. ten Raa; de diverse edities van de rode boekjes met dezelfde titel (vanaf circa 1912, waarbij de edities voornamelijk in prijs verschilden), eveneens van R. ten Raa; en ten slotte de bijzondere, in beperkte oplage verschenen gebonden uitgave (1920) van Alice in Wonderland van R. ten Raa, gedrukt in slechts 550 exemplaren à 11,90 gulden.
De geheel nieuwe en frisse hertaling van Elsje sluit dan ook nauwelijks aan bij de eerdere Nederlandse vertalingen en bewerkingen van Alice in Wonderland.
Tien jaar later (26 januari 1934) verscheen de titel Elsje in Wonderland nog eens in de kijker, echter nu als oproep om naar een klankfilm te gaan.
Slechts één recensie
In mijn onderzoek naar het boekje ben ik slechts één recensie/beschrijving van Elsje uit die tijd tegengekomen, in het Nederlandse dagblad De Morgen van 8 mei 1925. De naam van de recensent heb ik niet kunnen achterhalen. Onder het stuk staat: J.T., maar het zal ongetwijfeld niet John Tenniel geweest zijn!
Elsje in verzamelingen
In de vijftig jaar van mijn verzamelwoede heb ik slechts twee redelijk onberispelijke exemplaren van Elsje op de kop kunnen tikken. Dat vind ik toch opmerkelijk. Het lijkt mij namelijk een boekje dat destijds op veel scholen is aangeschaft, waarschijnlijk ook klassikaal is gelezen, en waarvan dus relatief veel exemplaren bewaard zouden moeten zijn gebleven. Wellicht liggen er op zolders van oude schoolgebouwen nog dozen vol Elsjes verborgen.
Wat ik eveneens opvallend vind, is dat dit boekje in verhouding vaak in buitenlandse handen van verzamelaars terechtgekomen lijkt te zijn. Het absolute hoogtepunt was een exemplaar dat deel heeft uitgemaakt van het kleine bibliotheekje met Carrolliana van Alice Hargreaves zelf. Zie onderstaande beschrijving uit de boekenlijst van boekverkoper James Cummins uit New York, opgesteld ter gelegenheid van de 53rd New York Antiquarian Book Fair (11–14 april 2013). De vraagprijs bedroeg destijds $ 2.000 exclusief verzendkosten. Ik heb toen nog een openingsbod van $ 1.200 uitgebracht, maar helaas bleek het boekje reeds net verkocht te zijn.
Zo stond het op de lijst vermeld:
[DODGSON, Charles L.] Elsje’s Avonturen in ’t Wonderland. Bewerkt door B. Westerveld. [Alice’s Adventures in Wonderland. Dutch]. With illustrations after John Tenniel. 89, [3, ads] pp. 8vo, Den Haag: J.B. Wolters, 1924. Dutch language adaptation of Alice’s Adventures in Wonderland. Tan wrappers. Signed by the original Alice on the half title “Alice P. Hargreaves”, with a gift inscription from her son Caryl “A.P.H. from C.D.H. June 1929”. Provenance: Alice P. Hargreaves (née Liddell); Sotheby’s (London) Alice sale, 5 June 2001, lot 99 (owner’s note on card loosely inserted). Dutch edition for young people, signed by Alice P. Hargreaves, the original Alice. Uncommon, and with choice association. $2,000.
Het boekje staat eveneens beschreven op pagina 116 van het bekende naslagwerk Alice in Many Tongues van Warren Weaver uit 1964, de eerste boekuitgave waarin vertalingen en bewerkingen van Alice in Wonderland uit de gehele wereld werden geïnventariseerd
H. Ruizenaar, 01-07-2026