Phlizz
Online magazine van het Lewis Carroll Genootschap
Tijdens de coronapandemie had ik eindelijk eens de tijd om een stapel ongelezen boeken tot me te nemen. Eén van deze boeken was de Russian Journal, waarin Charles Dodgson, beter bekend als Lewis Carroll, van dag tot dag noteerde wat hij zag en tegenkwam tijdens de enige buitenlandse reis die hij in zijn leven gemaakt heeft. Op 12 juli 1867 ging hij, samen met vriend en collega, Henry Parry Liddon, aan boord van de Samphire, om de oversteek te maken naar Calais, en daarmee begon hun lange reis naar Rusland. Waar de meeste welgestelde Victorianen een grand tour naar Frankrijk en Italië maakten, ging Carroll vooral met Liddon mee om hem te vergezellen op diens kerkelijke missie als predikant van de Church of England.
Hoewel het geen omvangrijk boek is, beschrijft Carroll tot in detail wat hem opvalt aan cultuurverschillen, wat voor aparte gerechten ze eten en hoe curieus de bewoners van de verschillende landen zijn. In negen weken reizen ze door Frankrijk, België, Duitsland, Polen, Rusland en weer terug. Helaas doen ze Nederland niet aan.
Terwijl ik las over hun wederwaardigheden, kwam ik op internet een foto tegen van het majestueuze Königsberger Schloss dat ooit gestaan heeft in wat nu het Russische Kaliningrad is. Het Brutalistische bouwwerk, ‘House of Soviets,’ dat er na de annexatie door de Sovjet-Unie voor in de plaats kwam, kan niet iedereen bekoren.
Toen ik me bedacht dat Carroll de oorspronkelijke situatie gezien moet hebben, ging ik meerdere historische plekken opzoeken die hij beschrijft, om te zien hoe ze er nu bij staan. Het bleek dat oorlog, industrialisatie en modernisering hun sporen hebben nagelaten. Uiteindelijk kwam ik op het idee om al het beeldmateriaal te verzamelen en te publiceren op een eenvoudige WordPress-site.
Maar zoals zoveel projecten die gestart zijn tijdens corona, bleek ook de website veel meer werk te zijn dan aanvankelijk gedacht. Zonder het geheel te publiceren, stalde ik de website offline. Daar kwam verandering in toen we met de tijdelijke Lewis Carroll-leesclub in 2024 de Journal gingen lezen. Gemotiveerd door het enthousiasme van de deelnemers, zocht ik de website weer op en bracht wat aanvullingen aan. Inmiddels had ik zelf al uitstapjes gemaakt naar Brussel om bijvoorbeeld de Cathédrale Saints-Michel-et-Gudule te bekijken, en het Hotel Belle-Vue waar de heren verbleven, dat nu het BelVue Museum is. In Berlijn bezocht ik onder andere het Altes Museum, het Berliner Schloss en de Neue Synagoge die Carroll beschrijft. Naïef dacht ik dat deze gebouwen de tweede wereldoorlog keurig overleefd hadden, maar ze bleken stuk voor stuk te zijn heropgebouwd.
BelVue Museum
Neue Synagoge
Toen ik tijdens een online meeting van de Engelse Lewis Carroll Society vertelde over de leesclub en over de website, werd vooral Oxford-historicus Mark Davies enthousiast. Hij stelde voor dat ik een presentatie zou geven tijdens een online bijeenkomst van de Society. Omdat ik wat tijd nodig had om de website af te maken, werd de datum van deze meeting geparkeerd, maar uiteindelijk vroeg Mark me of ik soms een lezing ter plaatse wilde geven tijdens de zogeheten ‘Study Day’ die de society organiseerde. De middag zelf kreeg de naam Charles Lutwidge Dodgson: a man of many talents en vond plaats op 17 januari 2026. Ik regelde een ETA, pakte mijn koffer en nam de Eurostar naar de Engelse hoofdstad. Het evenement vond plaats in een elegante zaal van de Civil Service Club op Great Scotland Yard. Met een aantal leden van de Society was het een warm weerzien, want we hadden elkaar al eerder ontmoet tijdens de ‘Say What You Mean, and Mean What You Say’-conferentie in Mons (België) in 2017, tijdens verschillende Alice Days in Oxford, en bij andere evenementen georganiseerd door de Society. Op deze study day waren er zo’n veertig belangstellenden aanwezig. Als eerste gaf Mark Davies een lezing over de connectie tussen Lewis Carroll en de Prerafaëlieten; de schrijver was namelijk bevriend met onder andere schilder John Everett Millais, Dante Gabriel Rossetti en William Hunt, en heeft hen meerdere malen gefotografeerd.
Vervolgens werd een nazaat van Lewis Carroll, Caroline Luke, geïnterviewd door voorzitter Brian Sibley ‘On Being a Great-Great Niece of Lewis Carroll.’ Het was heel bijzonder dat ze anekdotes wist te vertellen die haar overgrootmoeder haar had verteld over haar oom, Charles Dodgson.
Na de lunch was het mijn beurt. Ik was even bang dat iedereen zo aan het eind van de dag wel wat ingedut zou zijn, maar volgens mij heb ik de aandacht wel een vol uur weten vast te houden. Ik had dan ook veel om te laten zien, en gelukkig had ik ook wel wat nieuwe informatie voor deze groep doorgewinterde Carroll-geleerden.
Zo zegt Carroll bijvoorbeeld over de Dom van Keulen:
“We spent about an hour in the cathedral, which I will not attempt to describe further than by saying it was the most beautiful of all churches I have ever seen, or can imagine. If one could imagine the spirit of devotion embodied in any material form, it would be in such a building.”
Maar ik had ook het dagboek van zijn reisgenoot Henry Parry Liddon erbij gelezen, en daaruit blijkt dat Carroll een tikje emotioneler was dan hij zelf beschrijft, tegen het hysterische aan:
“Dodgson was overcome by the beauty of Cologne Cathedral. I found him leaning against the rails of the Choir and sobbing like a child. When the verger came to show us over the chapels behind the Choir, he got out of the way: he said that he could not bear the harsh voice of the man in the presence of so much beauty.”
Wat opmerkelijk is, is dat de Dom in 1867 nog maar half af was (foto), maar allicht was Carroll onder de indruk van de binnenkant.
Maar het meeste succes had ik tijdens mijn praatje met het vergelijken van de foto’s van de plekken die Carroll beschrijft en hoe ze er nu uitzien. Zo verbleven de reizigers in Berlijn in het Grand-Hotel de Russie. Dit majestueuze gebouw moest wijken voor de bouw van Bahnhof Friedrichstraße. Op nagenoeg dezelfde plek zijn moderne kantoorpanden verrezen.
Vermakelijk vonden de toehoorders de dagboekaantekening over de stoel van Frederik de Grote, die nog steeds te zien is in Sanssouci: “Here we saw the rooms of Frederick the Great, his writing-table, a chair with the cover nearly torn to pieces by the claws of his dogs, etc.” Zelfs hiervan heb ik een foto weten te achterhalen, maar helaas is er in 2004 besloten om de stoel te restaureren, wat jammer is, want nu zit er niet meer echt een verhaal aan.
Wat dit betreft, waren er veel ‘Aaahhh’-momenten onder de toehoorders over bouwwerken of uitzichten die niet langer bestaan, zoals bijvoorbeeld het Schloss Monbijou dat in Berlijn ooit aan de rivier de Spree stond en waar Lewis Carroll de Engelse kerkdienst bijwoonde. Dit charmante paleis raakte tijdens de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd en werd in de jaren ‘50 volledig gesloopt door de DDR. Wat is overgebleven, is het Monbijou Park
Wat dit betreft, is het opvallend dat veel plaatsen in Polen en Rusland die Carroll beschrijft verrassend weinig veranderd lijken te zijn. Zo zegt hij over het Petrovski Paleis in Moskou: “The palace is bright red & white -the result being decidedly ugly.” Een snelle blik op Google Street View bevestigt dat oordeel: het schreeuwerige rood-wit laat zich nog steeds onmogelijk negeren.
Met mijn powerpoint-presentatie hebben we zogezegd de reis van Lewis Carroll en zijn reisgenoot kunnen herbeleven. Zelf heb ik het idee dat mijn praatje wel in de smaak viel, maar het meest bijzondere moment was eigenlijk toen achternicht Caroline Luke een icoon tevoorschijn haalde die Carroll in Rusland had gekocht (foto) en die in de familie is gebleven.
Na een gezellige borrel hebben we de dag afgesloten met een bezoek aan Marchpane, een antiquarische boekhandel in Cecil Court, Londen, die gespecialiseerd is in Lewis Carroll, Alice-illustraties en andere zeldzame kinderliteratuur. Na ons te hebben vergaapt aan eerste drukken van de twee Alice-boeken die de boekhandelaar ons probeerde te verkopen voor £15,000 was het echt tijd om afscheid te nemen. De reis naar Rusland heeft de vriendschap tussen Lewis Carroll en Henry Parry Liddon geen goed gedaan, want ze kwamen bewust gescheiden terug. Voor mij betekende de reis naar Londen hopelijk de aftrap van nog veel meer Alice-gerelateerde uitstapjes.
Voor wie ook wil meereizen naar Rusland is het adres van mijn website lewiscarrollrussianjournal.wordpress.com .